Podmiot to główna część zdania, która wskazuje wykonawcę czynności, sprawcę stanu albo obiekt, którego dotyczy orzeczenie. Odpowiada na pytania „kto?” lub „co?”.
Czym jest podmiot?
Podmiot pozostaje w ścisłym związku z orzeczeniem, czyli częścią zdania informującą o czynności, stanie lub procesie. Może oznaczać osobę, zwierzę, przedmiot, zjawisko albo pojęcie.
W zdaniu „Pies szczeka” podmiotem jest wyraz „pies”, ponieważ odpowiada na pytanie: kto szczeka? Podmiot nie zawsze musi jednak być aktywnym wykonawcą. W zdaniu „Książka została kupiona” wskazuje obiekt, którego dotyczy czynność.
Jakie są rodzaje podmiotów?
Podmioty klasyfikuje się między innymi ze względu na przypadek, sposób wyrażenia oraz liczbę określanych wykonawców:
- Podmiot gramatyczny – występuje najczęściej w mianowniku i odpowiada na pytania „kto?” lub „co?”. Przykład: „Nauczyciel podyktował zadanie”. Podmiotem jest „nauczyciel”.
- Podmiot logiczny – występuje zwykle w dopełniaczu, zwłaszcza gdy orzeczenie wyraża brak, nadmiar albo istnienie czegoś. Przykład: „Nie ma gospodarzy w domu”. Podmiotem logicznym jest „gospodarzy”.
- Podmiot domyślny – nie pojawia się wprost w zdaniu, ale można go rozpoznać po formie orzeczenia. W zdaniu „Pojechaliśmy do domu” podmiotem domyślnym jest „my”.
- Podmiot szeregowy – składa się z kilku równorzędnych wykonawców. Przykład: „Tomek, Łukasz i Jakub grali w piłkę”.
- Podmiot towarzyszący – wskazuje głównego wykonawcę wraz z osobą mu towarzyszącą. Przykład: „Kasia z Mileną zrobiły gazetkę”.
- Podmiot zbiorowy – oznacza grupę osób lub przedmiotów, ale ma formę liczby pojedynczej. Przykład: „Klasa poszła na wycieczkę”.
Najważniejsze rozróżnienie dotyczy podmiotu gramatycznego i logicznego. Pierwszy ma zwykle formę mianownika, natomiast drugi najczęściej występuje w dopełniaczu, na przykład w zdaniach „Zabrakło mu czasu” lub „Nie ma dymu”.
Jak znaleźć podmiot w zdaniu?
Najłatwiej zacząć od orzeczenia. To ono pokazuje, jaka czynność, stan lub proces został opisany, a następnie pozwala zadać właściwe pytanie o podmiot:
- Znajdź orzeczenie – zapytaj, co się dzieje, co ktoś robi albo jaki stan został opisany.
- Zadaj pytanie „kto?” lub „co?” – pytanie powinno dotyczyć osoby albo obiektu powiązanego z orzeczeniem.
- Sprawdź związek z orzeczeniem – upewnij się, że wskazany wyraz nie jest dopełnieniem ani inną częścią zdania.
Przykład: „Mój przyjaciel zdobył nagrodę”. Najpierw znajdujemy orzeczenie „zdobył”, a potem pytamy: kto zdobył? Odpowiedź brzmi: „mój przyjaciel”, więc jest to podmiot.
W zdaniu „Pudełka i poduszki służą mojemu kotu” orzeczeniem jest „służą”. Pytanie co służy? prowadzi do odpowiedzi „pudełka i poduszki”. To podmiot szeregowy. Wyrażenie „mojemu kotu” odpowiada na inne pytanie i pełni funkcję dopełnienia.
Czy każde zdanie ma podmiot?
Nie każde zdanie zawiera podmiot. Zdania, w których nie można wskazać wykonawcy ani obiektu powiązanego z orzeczeniem, nazywa się zdaniami bezpodmiotowymi. Często występują w nich nieosobowe formy czasownika zakończone na -no lub -to, na przykład: „Ogłoszono alarm” i „Odkryto nowy gatunek motyla”.
Podmiot domyślny można odtworzyć z formy orzeczenia, natomiast w zdaniu bezpodmiotowym nie ma konkretnego podmiotu, który dałoby się wskazać.
