Podmiot liryczny to osoba mówiąca w utworze poetyckim, która wyraża uczucia, myśli, przeżycia lub komentuje przedstawioną sytuację. Nie należy utożsamiać jej automatycznie z autorem wiersza. Jest to kreacja artystyczna, czyli głos wykreowany na potrzeby utworu.
Co to jest podmiot liryczny?
Podmiot liryczny występuje w liryce, czyli w utworach skupionych przede wszystkim na przeżyciach, emocjach i refleksjach. Można nazwać go także osobą mówiącą, lirycznym „ja” albo nadawcą wypowiedzi.
Nie zawsze jest nim człowiek. W zależności od pomysłu poety może przemawiać postać historyczna lub mitologiczna, zwierzę, przedmiot, zjawisko przyrody, a nawet pojęcie abstrakcyjne. W Melodii mgieł nocnych Kazimierza Przerwy-Tetmajera mówią tytułowe mgły, natomiast w Boskim Klaudiuszu Zbigniewa Herberta wypowiada się cesarz Klaudiusz.
Podmiot liryczny może mówić w pierwszej osobie i używać słowa „ja”, ale nie oznacza to, że jest autorem. Nawet gdy wiersz nawiązuje do rzeczywistych doświadczeń poety, osobę mówiącą należy analizować jako element utworu, a nie jako bezpośredni zapis biografii autora.
Podmiot liryczny a narrator – jaka jest różnica?
Najczęstszy błąd polega na nazywaniu osoby mówiącej w wierszu narratorem. Terminy te odnoszą się do różnych rodzajów literackich. Podmiot liryczny występuje w liryce, a narrator w epice.
| Cecha | Podmiot liryczny | Narrator |
|---|---|---|
| Rodzaj literacki | Liryka, na przykład pieśń, hymn, oda lub sonet | Epika, na przykład powieść, opowiadanie lub nowela |
| Cel wypowiedzi | Wyrażanie uczuć, przeżyć, myśli i refleksji | Opowiadanie o wydarzeniach i budowanie fabuły |
| Główna aktywność | Ujawnia przeżycia albo przedstawia sytuację liryczną | Relacjonuje zdarzenia, opisuje bohaterów i porządkuje świat przedstawiony |
W liryce można mówić o sytuacji lirycznej, czyli o okolicznościach, w których ujawnia się osoba mówiąca. W epice narrator prowadzi opowieść i przekazuje informacje o świecie przedstawionym. Dla porządku można dodać, że w dramacie występuje podmiot dramatyczny, ujawniający się między innymi w wypowiedziach postaci.
Rodzaje podmiotu lirycznego
Podmiot indywidualny i zbiorowy
Podział podmiotu lirycznego może wynikać z tego, czy wypowiada się jedna osoba, czy grupa. Podmiot indywidualny mówi w imieniu jednostki i często ujawnia osobiste emocje. Przykładem są słowa z Stepów akermańskich Adama Mickiewicza: „Wpłynąłem na suchego przestwór oceanu”. Czasownik w pierwszej osobie wskazuje na indywidualne „ja”.
Podmiot zbiorowy wypowiada się w imieniu wspólnoty, narodu, pokolenia albo innej grupy. Rozpoznajemy go między innymi po zaimkach i czasownikach w liczbie mnogiej. W Rocie Marii Konopnickiej pojawiają się słowa: „Nie rzucim ziemi skąd nasz ród!”, dlatego osoba mówiąca wyraża doświadczenie całej zbiorowości.
W interpretacji można używać kilku określeń odnoszących się do podmiotu lirycznego:
- liryczne „ja”
- osoba mówiąca
- osoba wypowiadająca się w wierszu
- nadawca wypowiedzi
Liryka bezpośrednia, pośrednia i inwokacyjna
Inny podział dotyczy sposobu ujawniania się osoby mówiącej. W liryce bezpośredniej podmiot wprost mówi o własnych uczuciach lub poglądach. Wskazują na to zaimki „ja”, „mój”, „mi” oraz czasowniki w pierwszej osobie, takie jak „tęsknię”, „widzę” albo „pamiętam”. Przykładem są słowa Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej: „Nie widziałam cię już od miesiąca”.
W liryce pośredniej podmiot nie ujawnia się wyraźnie. Opisuje sytuację, krajobraz lub zdarzenia, przez co trudniej określić jego cechy. Taki sposób wypowiedzi nazywa się także liryką opisową albo sytuacyjną. Brak formy „ja” nie oznacza jednak, że wiersz nie ma osoby mówiącej.
W liryce inwokacyjnej, nazywanej również liryką apelu, podmiot zwraca się do konkretnego adresata. Może nim być człowiek, grupa, ojczyzna, bóstwo, przyroda albo pojęcie. W Panu Tadeuszu Adam Mickiewicz kieruje słowa do Litwy: „Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie”.
W liryce bezpośredniej mogą pojawić się także szczególne odmiany:
- Liryka osobista – podmiot mówi jako jednostka i przedstawia własne przeżycia.
- Liryka roli – osoba mówiąca wciela się w postać historyczną, mitologiczną lub fikcyjną.
- Liryka maski – podmiot przyjmuje postać zwierzęcia, rośliny, przedmiotu, zjawiska albo pojęcia.
- Liryka apelu – wypowiedź jest skierowana do wyraźnie wskazanego adresata.
Jak rozpoznać podmiot liryczny w wierszu?
Podczas analizy utworu wykonaj kilka kolejnych czynności:
- Znajdź zaimki osobowe i dzierżawcze, takie jak „ja”, „my”, „mój” oraz „nasz”.
- Przeanalizuj czasowniki i ich końcówki, ponieważ formy „widzę”, „czuję” lub „pamiętam” wskazują na pierwszą osobę.
- Sprawdź, czy wypowiedź należy do jednostki, czy do większej zbiorowości.
- Ustal, do kogo podmiot się zwraca, zwłaszcza gdy pojawiają się formy „ty”, „tobie” albo tryb rozkazujący.
- Zastanów się, czy osoba mówiąca opowiada o własnych przeżyciach, obserwuje świat, czy przemawia jako inna postać lub rzecz.
Nie zakładaj przy tym, że pierwsza osoba oznacza autora. Najpierw określ, jaką rolę pełni głos w wierszu, a dopiero potem opisz jego emocje, wiedzę i stosunek do przedstawionej sytuacji. Taka kolejność pomaga uniknąć pomylenia podmiotu lirycznego z autorem oraz narratorem.
