Orzeczenie to najważniejsza część zdania, która informuje o czynności, stanie lub procesie dotyczącym podmiotu. Odpowiada na pytania: co robi? i co się z nim dzieje?
W zdaniu „Kasia czyta książkę” orzeczeniem jest wyraz „czyta”, ponieważ mówi, co robi Kasia. Bez orzeczenia nie wiemy, jaka czynność lub jaki stan został przedstawiony.
Szybka identyfikacja: znajdź czasownik albo konstrukcję złożoną z łącznika i orzecznika, a następnie zapytaj: co robi podmiot? lub co się z nim dzieje?
Jakie są rodzaje orzeczeń?
W podstawowym podziale wyróżnia się orzeczenie czasownikowe i orzeczenie imienne. Różnią się budową i tym, co przekazują o podmiocie.
| Rodzaj orzeczenia | Budowa | Przykład |
|---|---|---|
| Orzeczenie czasownikowe | Czasownik, zwykle w formie osobowej | Olek biegnie do autobusu. |
| Orzeczenie imienne | Łącznik + orzecznik | Olek jest zmęczony. |
Orzeczenie czasownikowe
Orzeczenie czasownikowe jest wyrażone czasownikiem w formie osobowej, czyli takiej, która wskazuje między innymi na osobę i liczbę. Przykłady:
- Maria rysuje obraz.
- Dzieci wróciły do domu.
- Jutro pojedziemy nad jezioro.
- Pies zasnął pod stołem.
Orzeczenie czasownikowe mogą tworzyć także nieosobowe formy czasownika zakończone na -no lub -to, na przykład: „Wczoraj rozdano nagrody” oraz „Zbudowano nowy most”.
Orzeczenie imienne
Orzeczenie imienne składa się z dwóch elementów. Łącznik łączy podmiot z jego cechą, nazwą, stanem lub rolą. Najczęściej jest nim osobowa forma czasownika „być”, „zostać” albo „stać się”. Orzecznik nazywa cechę, osobę, rzecz lub stan podmiotu.
W zdaniu „Ania została aktorką” wyraz „została” jest łącznikiem, a „aktorką” – orzecznikiem. Orzecznik może być wyrażony między innymi rzeczownikiem, przymiotnikiem, liczebnikiem, zaimkiem, przysłówkiem lub imiesłowem przymiotnikowym.
Przykłady:
- Piotr jest pracowity.
- Kasia została lekarką.
- Na zawodach byłem pierwszy.
- Ta wiadomość stała się ważna.
Jak znaleźć orzeczenie w zdaniu?
Wyszukanie orzeczenia ułatwia kilka kolejnych czynności:
- Przeczytaj zdanie i sprawdź, o kim lub o czym ono mówi.
- Znajdź wyraz określający czynność, stan albo proces.
- Zadaj pytanie co robi? lub co się z nim dzieje?
- Sprawdź, czy odpowiedzią jest czasownik w formie osobowej albo połączenie łącznika z orzecznikiem.
Przykład: „Tomek naprawia rower”. Pytamy: co robi Tomek? Odpowiedź brzmi „naprawia”, więc to właśnie ten wyraz jest orzeczeniem.
W zdaniu „Tomek jest cierpliwy” pytanie prowadzi do konstrukcji „jest cierpliwy”. „Jest” pełni funkcję łącznika, a „cierpliwy” jest orzecznikiem. Razem tworzą orzeczenie imienne.
Na co uważać przy określaniu orzeczenia?
Najwięcej wątpliwości wywołują czasowniki „być”, „zostać” i „stać się”. Nie zawsze są one łącznikami w orzeczeniu imiennym. Trzeba sprawdzić, jakie znaczenie mają w konkretnym zdaniu.
- „Jestem uczniem” – „jestem uczniem” to orzeczenie imienne, ponieważ zdanie mówi, kim jest podmiot.
- „Jestem w szkole” – „jestem” oznacza przebywanie w określonym miejscu, więc pełni funkcję czasownika w orzeczeniu czasownikowym.
- „Paweł został lekarzem” – konstrukcja informuje, kim stał się Paweł, dlatego jest orzeczeniem imiennym.
- „Paweł został w domu” – czasownik oznacza pozostanie w miejscu, a nie zmianę roli lub cechy.
Pomocna jest próba zastąpienia czasownika „być” wyrażeniem „znajdować się”. Jeśli zdanie zachowuje sens, chodzi najczęściej o obecność lub przebywanie w miejscu, a nie o łącznik. „Dzieci są w szkole” można przekształcić w „Dzieci znajdują się w szkole”.
Liczba orzeczeń wpływa także na rodzaj zdania. Jedno orzeczenie występuje w zdaniu pojedynczym, a dwa lub więcej mogą wskazywać na zdanie złożone.
Najprostsza zasada brzmi: znajdź wyraz nazywający czynność lub stan, a następnie zadaj pytanie co robi? albo co się z nim dzieje? Dzięki temu rozpoznasz większość orzeczeń w zdaniach.
