Przymiotnik to odmienna, samodzielna część mowy, która określa cechy i właściwości osób, przedmiotów oraz zjawisk. Łączy się najczęściej z rzeczownikiem, dopasowując do niego rodzaj, liczbę i przypadek.
Co to jest przymiotnik?
Przymiotnik opisuje między innymi wygląd, wielkość, kolor, kształt, materiał, pochodzenie, przynależność albo cechy charakteru. W wyrażeniach czerwony sweter i drewniany stół wyrazy „czerwony” oraz „drewniany” określają rzeczowniki.
Przymiotnik pełni w zdaniu najczęściej funkcję przydawki. Pozostaje wtedy z rzeczownikiem w związku zgody, czyli przyjmuje jego rodzaj, liczbę i przypadek. O tym, czy dany wyraz jest przymiotnikiem, decyduje jednak przede wszystkim jego funkcja, a nie samo pytanie, na które odpowiada.
W szkolnej analizie przymiotnik rozpoznajemy za pomocą następujących pytań:
- Jaki? jaka? jakie? – na przykład wysoki chłopiec, ciekawa książka, ładne mieszkanie.
- Czyj? czyja? czyje? – na przykład matczyna troska, psia łapa, dziecięce ubranie.
- Który? która? które? – na przykład pierwszy dzień, kolejna próba, ostatnie zadanie.
Jak odmienia się przymiotnik?
Przymiotnik podlega deklinacji, czyli odmianie przez przypadki, liczby i rodzaje. W liczbie pojedynczej występują rodzaje męski, żeński i nijaki, a w liczbie mnogiej – męskoosobowy oraz niemęskoosobowy.
Formę przymiotnika trzeba dopasować do rzeczownika. Mówimy więc wysoki budynek, wysoka wieża, wysokie drzewo, ale także wysocy uczniowie i wysokie drzewa. Przykładową odmianę przymiotnika „wysoki” przedstawia tabela:
| Przypadek | Pytanie | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|---|
| Mianownik | kto? co? | wysoki, wysoka, wysokie | wysocy, wysokie |
| Dopełniacz | kogo? czego? | wysokiego, wysokiej | wysokich |
| Celownik | komu? czemu? | wysokiemu, wysokiej | wysokim |
| Biernik | kogo? co? | wysokiego, wysoką, wysokie | wysokich, wysokie |
| Narzędnik | z kim? z czym? | wysokim, wysoką | wysokimi |
| Miejscownik | o kim? o czym? | wysokim, wysokiej | wysokich |
| Wołacz | o! | wysoki, wysoka, wysokie | wysocy, wysokie |
Istnieją też przymiotniki nieodmienne, najczęściej zapożyczone, na przykład khaki, mini, super i ecru. Ich forma nie zmienia się zależnie od przypadku, liczby ani rodzaju.
Na czym polega stopniowanie przymiotników?
Stopniowanie pokazuje natężenie cechy. Wyróżniamy stopień równy, wyższy i najwyższy. Stopniować można przede wszystkim przymiotniki jakościowe, takie jak miły, szybki czy ciekawy. Przymiotniki relacyjne, na przykład drewniany, metalowy i papierowy, zwykle się nie stopniują, ponieważ materiał lub przeznaczenie nie występują w większym albo mniejszym nasileniu.
| Typ stopniowania | Stopień równy | Stopień wyższy | Stopień najwyższy |
|---|---|---|---|
| Proste | miły | milszy | najmilszy |
| Nieregularne | dobry | lepszy | najlepszy |
| Opisowe | interesujący | bardziej interesujący | najbardziej interesujący |
Nie należy łączyć dwóch sposobów stopniowania w jednej formie. Konstrukcje bardziej ciekawszy i najbardziej najładniejszy są błędne. Trzeba wybrać albo formę prostą, albo opisową.
Jakie są rodzaje przymiotników?
Ze względu na znaczenie wyróżnia się kilka grup przymiotników:
- Jakościowe określają cechy, które mogą mieć różne natężenie, na przykład duży, czerwony, słodki i odważny.
- Relacyjne wskazują na materiał, przeznaczenie, czas, miejsce lub związek z określoną dziedziną, na przykład drewniany, zimowy, osiedlowy i komputerowy.
- Dzierżawcze wyrażają przynależność albo pochodzenie, na przykład matczyna, babci i koński.
- Nieodmienne zachowują tę samą formę w różnych połączeniach, na przykład khaki, mini i ecru.
Jak pisać „nie” z przymiotnikami?
W stopniu równym partykułę „nie” z przymiotnikami zapisujemy zwykle łącznie: niemiły, niedobry, nieciekawy. Zgodnie z zasadami obowiązującymi od 2026 roku łączna pisownia obejmuje także stopień wyższy i najwyższy, na przykład niemilszy oraz nienajlepszy.
Rozdzielny zapis pozostaje możliwy wtedy, gdy „nie” służy wyraźnemu przeciwstawieniu: nie duży, ale ogromny, nie nowy, lecz stary. Oddzielnie zapisujemy je także wtedy, gdy zaprzeczenie dotyczy całego wyrażenia, na przykład: To nie ostatni przykład.
W przymiotnikach złożonych człony równorzędne łączymy łącznikiem: biało-czerwony, ponieważ flaga jest jednocześnie biała i czerwona. Człony nierównorzędne zapisujemy razem: jasnoniebieski, gdyż pierwszy człon określa drugi.
Najprościej rozpoznać przymiotnik, sprawdzając, jaki rzeczownik określa i czy dopasowuje się do niego pod względem rodzaju, liczby oraz przypadku. Ta zależność pomaga poprawnie stosować go w zdaniu, odmieniać i – gdy znaczenie na to pozwala – stopniować.
