Czasownik to odmienna część mowy, która oznacza czynność lub stan. Odpowiada na pytania: „co robi?” oraz „co się z nim dzieje?”. Przykłady czasowników to: biegnie, śpi, myśli, skacze. Dzięki czasownikom można wskazać między innymi, kiedy odbywa się dana czynność i kto ją wykonuje.
Przez co odmienia się czasownik?
Czasownik zmienia swoją formę zależnie od informacji, które przekazuje. Odmienia się przez:
- osoby – pierwszą, drugą i trzecią
- liczby – pojedynczą i mnogą
- czasy – przeszły, teraźniejszy i przyszły
- tryby – oznajmujący, rozkazujący i przypuszczający
- rodzaje – męski, żeński, nijaki, męskoosobowy i niemęskoosobowy
- aspekty – dokonany i niedokonany
- strony – czynną, bierną i zwrotną
Nie każda forma czasownika pokazuje wszystkie te cechy jednocześnie. Na przykład bezokolicznik nie wskazuje osoby ani liczby, a rodzaj pojawia się przede wszystkim w czasie przeszłym i w czasie przyszłym złożonym.
Odmiana czasownika, czyli koniugacja
Koniugacja to odmiana czasownika przez osoby i liczby. W języku polskim wyróżniamy trzy osoby w liczbie pojedynczej oraz trzy osoby w liczbie mnogiej. Formy osobowe wskazują, kto wykonuje czynność, nawet wtedy, gdy w zdaniu nie ma osobnego zaimka.
Odmianę czasownika czytać w czasie teraźniejszym przedstawia tabela:
| Osoba | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| 1. osoba | ja czytam | my czytamy |
| 2. osoba | ty czytasz | wy czytacie |
| 3. osoba | on, ona, ono czyta | oni, one czytają |
Formy czytam, czytasz i czytają są osobowe, ponieważ można określić ich wykonawcę. W języku polskim zaimek często można pominąć, ponieważ informację o osobie przekazuje końcówka czasownika. Zdanie Czytam książkę wskazuje, że czynność wykonuje osoba mówiąca.
Czas i rodzaj czasownika
Czasownik pozwala określić, kiedy odbywa się czynność. Wyróżniamy czas przeszły, teraźniejszy i przyszły. Czas przyszły może mieć formę prostą, złożoną albo – zależnie od rodzaju czasownika – występować w jednej z tych postaci.
| Czas | Przykład w liczbie pojedynczej | Przykład w liczbie mnogiej |
|---|---|---|
| Przeszły | czytałem, czytałam | czytaliśmy, czytałyśmy |
| Teraźniejszy | czytam, czyta | czytamy, czytają |
| Przyszły prosty | przeczytam | przeczytamy |
| Przyszły złożony | będę czytać | będziemy czytać |
Rodzaj czasownika zależy od liczby i czasu. W liczbie pojedynczej występuje rodzaj męski, żeński oraz nijaki. W liczbie mnogiej rozróżniamy rodzaj męskoosobowy i niemęskoosobowy.
| Rodzaj | Przykład w liczbie pojedynczej | Przykład w liczbie mnogiej |
|---|---|---|
| Męski | on czytał | – |
| Żeński | ona czytała | – |
| Nijaki | ono czytało | – |
| Męskoosobowy | – | oni czytali |
| Niemęskoosobowy | – | one czytały |
Aspekt i bezokolicznik
Aspekt informuje, czy czynność jest zakończona, czy trwa albo się powtarza. Czasowniki dokonane wskazują na czynność zakończoną lub taką, która zakończy się w przyszłości, na przykład napisać, przeczytać, zjeść. Czasowniki niedokonane opisują czynność trwającą, powtarzającą się albo taką, której zakończenia nie określono, na przykład pisać, czytać, jeść.
Czasownik dokonany pokazuje rezultat czynności, a niedokonany skupia się na jej trwaniu lub powtarzalności.
Porównaj: Pisałem list oznacza czynność, której zakończenie nie jest ważne lub nie zostało określone. Napisałem list informuje, że czynność została zakończona.
Bezokolicznik to nieosobowa i nieodmienna forma słownikowa czasownika. Nie wskazuje osoby, liczby ani czasu. Najczęściej kończy się na -ć, jak w wyrazach czytać, mówić, skakać, ale może też mieć zakończenie -c, na przykład móc lub tłuc.
Bezokolicznik różni się od formy osobowej. Czytać nie wskazuje wykonawcy, natomiast czytam oznacza pierwszą osobę liczby pojedynczej. Do nieosobowych form czasownika należą także niektóre formy zakończone na -no i -to, na przykład zrobiono i umyto.
Jak piszemy „nie” z czasownikami?
Partykułę „nie” z czasownikami piszemy osobno. Dotyczy to zarówno form osobowych, jak i innych form czasownika.
Poprawne przykłady to: nie wiem, nie robię, nie chciałem, nie zapytasz, nie dokończymy. Zapis łączny, taki jak niewiem albo niezrobię, jest niepoprawny.
Czasownik nazywa czynność lub stan, a jego odmiana pozwala określić wykonawcę, liczbę, czas, tryb, rodzaj i charakter czynności. Najłatwiej rozpoznać go po pytaniach co robi? i co się z nim dzieje?, a formę słownikową znaleźć w bezokoliczniku.
